Lý thuyết KTPL 10 Bài 21: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1. Quốc hội

a) Vai trò, chức năng của Quốc hội

– Làm Hiến pháp, làm luật (Lập hiến, lập pháp): Quốc hội là nơi ban hành và điều chỉnh Hiến pháp, luật pháp – những văn bản mang tính nền tảng và chi phối toàn bộ hoạt động xã hội.

Ví dụ: Quốc hội ban hành Luật Giáo dục sửa đổi nhằm nâng cao chất lượng dạy và học.

– Quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước: Quốc hội bàn bạc và đưa ra quyết sách đối với các định hướng phát triển lớn như kinh tế, quốc phòng, đối ngoại,…

Ví dụ: Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư cao tốc Bắc – Nam nhằm thúc đẩy kết nối kinh tế vùng.

– Giám sát tối cao các hoạt động của bộ máy nhà nước: Quốc hội theo dõi việc thực thi Hiến pháp, pháp luật, và giám sát hoạt động của các cơ quan do mình thành lập.

Ví dụ: Quốc hội chất vấn Bộ trưởng Bộ Y tế về việc sử dụng ngân sách phòng chống dịch bệnh.

b) Tổ chức và cách thức hoạt động của Quốc hội

– Cấu trúc tổ chức: Gồm có Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban chuyên trách, Đoàn đại biểu và bộ phận giúp việc. Mỗi đơn vị có chức năng rõ ràng.

Ví dụ: Ủy ban Tư pháp giám sát hoạt động xét xử của Tòa án.

– Phương thức hoạt động: Quốc hội họp thường lệ 2 kỳ/năm, làm việc dân chủ theo chế độ hội nghị và quyết định theo đa số. Khi cần thiết có thể họp kín.

Ví dụ: Quốc hội họp bất thường để thảo luận về tình hình kinh tế thế giới ảnh hưởng đến Việt Nam.

2. Chủ tịch nước

a) Nhiệm vụ, quyền hạn và chức năng

Theo Điều 88 Hiến pháp 2013, Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, có nhiều nhiệm vụ trọng yếu như:

Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm cách chức Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ; quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, các giải thưởng nhà nước, danh hiệu vinh dự nhà nước; quyết định cho nhập quốc tịch, thôi quốc tịch, trở lại quốc tịch hoặc tước quốc tịch Việt Nam; thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh, quyết định phong, thăng, giáng, tước quân hàm cấp tướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc, đô đốc hải quân; tiếp nhận đại sứ đặc mệnh toàn quyền của nước ngoài; căn cứ vào nghị quyết của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm; quyết định cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; phong hàm, cấp đại sứ; quyết định đàm phán, kí điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước;…

Ví dụ: Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu “Anh hùng Lao động” cho tập thể xuất sắc trong công cuộc chống dịch.

b) Cách thức hoạt động

Chủ tịch nước thực hiện nhiệm vụ qua các quyết định, lệnh, hoặc trực tiếp chỉ đạo. Có thể ủy quyền cho Phó Chủ tịch nước thực hiện một số công việc.

Ví dụ: Chủ tịch nước ra quyết định phong quân hàm cấp tướng cho cán bộ quân đội có công lao đặc biệt.

3. Chính phủ

a) Chức năng của Chính phủ

– Chính phủ là cơ quan hành pháp, thực hiện quyền điều hành và tổ chức thực thi pháp luật:

– Đề xuất, hoạch định chiến lược và chính sách phát triển quốc gia;

– Ban hành văn bản dưới luật để hướng dẫn thi hành luật;

– Quản lý toàn diện các lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, y tế, giáo dục, môi trường, an ninh, đối ngoại,…

Ví dụ: Chính phủ xây dựng chương trình chuyển đổi số quốc gia, thúc đẩy công nghệ trong hành chính công.

b) Tổ chức và hoạt động

– Cơ cấu tổ chức: Chính phủ gồm Thủ tướng, các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và người đứng đầu các cơ quan ngang bộ.

Ví dụ: Bộ Giáo dục và Đào tạo quản lý nhà nước về giáo dục trên cả nước.

– Hình thức làm việc: Chính phủ làm việc tập thể, quyết định theo đa số, thông qua các phiên họp hoặc chỉ đạo trực tiếp của Thủ tướng.

Ví dụ: Chính phủ họp phiên thường kỳ tháng 6 để đánh giá tình hình kinh tế – xã hội 6 tháng đầu năm.

Sơ đồ tư duy KTPL 10 Bài 21: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam