Lý thuyết KTPL 10 Bài 12: Hệ thống pháp luật và văn bản pháp luật Việt Nam

1. Hệ thống pháp luật Việt Nam

Hệ thống pháp luật Việt Nam là một tổng thể gồm các quy tắc xử sự, nguyên tắc và định hướng chung, có sự liên kết và thống nhất chặt chẽ với nhau. Hệ thống này được tổ chức thành các ngành luật, chế định pháp luật và quy phạm pháp luật, được ban hành bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm điều chỉnh các mối quan hệ xã hội trên phạm vi toàn quốc.

Ví dụ: Các quy định trong Bộ luật Dân sự giúp điều chỉnh các quan hệ dân sự như mua bán, cho thuê nhà, vay tiền, bảo hành sản phẩm,…

Cấu trúc hệ thống pháp luật gồm 3 bộ phận chính:

– Quy phạm pháp luật: Là những quy tắc xử sự chung, do Nhà nước ban hành hoặc công nhận, được dùng để hướng dẫn hành vi của con người trong xã hội.

Ví dụ: Điều luật quy định “người từ đủ 18 tuổi trở lên có quyền kết hôn” là một quy phạm pháp luật.

– Chế định pháp luật: Là nhóm các quy phạm pháp luật cùng điều chỉnh một dạng quan hệ xã hội cụ thể.

Ví dụ: Chế định “quyền sở hữu” trong Bộ luật Dân sự điều chỉnh các vấn đề như quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản.

– Ngành luật: Là tập hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh một lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội.

Ví dụ: Luật Hình sự là một ngành luật điều chỉnh các hành vi phạm tội và hình phạt tương ứng.

– Hình thức thể hiện: Tất cả quy phạm, chế định, ngành luật đều được trình bày dưới hình thức văn bản quy phạm pháp luật.

Ví dụ: Hiến pháp, Bộ luật Hình sự, Luật Giáo dục,… là những văn bản thể hiện hệ thống pháp luật.

2. Văn bản pháp luật Việt Nam

a) Văn bản quy phạm pháp luật

– Là văn bản chứa đựng các quy phạm pháp luật, được ban hành đúng theo thẩm quyền, trình tự, hình thức quy định trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Những văn bản này có tác dụng hướng dẫn, điều chỉnh hành vi và thiết lập trật tự xã hội theo định hướng của Nhà nước.

Ví dụ: Luật Giao thông đường bộ quy định người điều khiển xe máy phải đội mũ bảo hiểm là một văn bản quy phạm pháp luật.

– Đặc điểm của văn bản quy phạm pháp luật:

+ Có chứa quy phạm pháp luật

+ Do cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền ban hành

+ Ban hành đúng hình thức, trình tự, thủ tục được quy định trong luật

Ví dụ: Quốc hội ban hành Bộ luật Lao động theo đúng quy trình pháp lý là minh chứng cho văn bản quy phạm pháp luật.

– Bao gồm văn bản luật (do Quốc hội ban hành) và văn bản dưới luật (do Chính phủ, Bộ, UBND… ban hành)

Ví dụ: Luật Hình sự là văn bản luật; Nghị định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực giáo dục là văn bản dưới luật.

b) Văn bản áp dụng pháp luật

Là loại văn bản dùng để áp dụng quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể. Văn bản này xác định rõ quyền, nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý của một cá nhân hay tổ chức nhất định. Nội dung chỉ áp dụng một lần cho một sự việc cụ thể và có tính cưỡng chế.

Ví dụ: Quyết định xử phạt hành chính của công an đối với một người vượt đèn đỏ là văn bản áp dụng pháp luật – chỉ áp dụng với người vi phạm đó, tại thời điểm đó.

Sơ đồ tư duy KTPL 10 Bài 12: Hệ thống pháp luật và văn bản pháp luật Việt Nam